Doğu Anadolu’nun 2020 Sonrası Kalkınma Karnesi: Genç Nüfus, Göç Baskısı ve Katma Değer Arayışı

Bu analizde resmi kalkınma çerçevesi olarak Doğu Anadolu Projesi / DAP Bölgesi esas alınmıştır. DAP Bölgesi, 2011’de Ağrı, Ardahan, Bingöl, Bitlis, Elâzığ, Erzincan, Erzurum, Hakkâri, Iğdır, Kars, Malatya, Muş, Tunceli ve Van illerinden oluşurken, 2016’da Sivas’ın eklenmesiyle 15 ili kapsayan bir bölgesel kalkınma alanına dönüşmüştür. Bölgenin yüzölçümü 177.130 km² olup Türkiye yüzölçümünün yüzde 22,7’sini oluşturmaktadır; bölgede 143 ilçe ve 5.177 köy bulunmaktadır.

Önemli not: Bu çalışma bir öngörü sahibi olunması için yapılmıştır. Anazlideki veriler genellikle resmi kaynakların en net şekilde açıkladığı tarihleri kapsamaktadır. Güncel verilerde değişiklik olabilir. Güncel veriler için ayrıca resmi kaynaklara bakanız.

Geniş coğrafya, sınırlı nüfus ağırlığı

Doğu Anadolu/DAP Bölgesi’nin ilk dikkat çeken yönü, Türkiye yüzölçümünün neredeyse dörtte birine yaklaşan bir alana yayılmasına karşın nüfus ağırlığının oldukça sınırlı kalmasıdır. 2023 yılı ADNKS verilerine göre bölgenin toplam nüfusu 6.632.894 kişidir. Bu rakam Türkiye nüfusunun yaklaşık yüzde 7,7’sine karşılık gelmektedir. Bölge içinde en kalabalık il Van’dır; Van’ın 2023 nüfusu 1.127.612’dir. En düşük nüfuslu il ise 89.317 kişiyle Tunceli’dir.

Bu tablo yalnızca “nüfus azlığı” olarak okunmamalıdır. Asıl mesele, bölgenin Türkiye içindeki nüfus payının yıllar içinde gerilemesidir. DAP verilerine göre bölgenin Türkiye nüfusu içindeki payı 2011’de yüzde 8,69 iken 2023’te yüzde 7,77’ye düşmüştür. Bu düşüş, Doğu Anadolu’nun yalnızca ekonomik değil, aynı zamanda demografik bir meydan okumayla karşı karşıya olduğunu göstermektedir.

Genç nüfus avantaj mı, göç baskısı mı?

Bölgenin en kritik verilerinden biri genç nüfus oranıdır. DAP Bölgesi’nde 15-24 yaş grubundaki genç nüfus toplam nüfusun yüzde 18’ini oluşturmaktadır. Türkiye genelinde bu oran yüzde 13,7’dir. Ayrıca 0-14 yaş grubunun bölgedeki payı da Türkiye ortalamasının üzerindedir.

Bu veri, doğru yönetildiğinde bölge için ciddi bir kalkınma avantajı anlamına gelir. Genç nüfus; tarımda modernleşme, yerel girişimcilik, sanayi işgücü, turizm, dijital ekonomi ve sınır ticareti açısından önemli bir insan kaynağıdır. Ancak istihdam olanakları yeterince gelişmediğinde aynı genç nüfus, bölgeden dışarıya göçü hızlandıran ana dinamik haline gelir.

Nitekim resmi analizlerde Van, Ağrı, Erzurum ve Muş’un son 10 yıllık net göç verilerine göre Türkiye’de en fazla göç veren 10 il arasında yer aldığı belirtilmektedir. Van, aynı zamanda bölgede hem en fazla göç alan hem de en fazla göç veren il konumundadır. Bu durum, Van’ın bölgesel merkez rolünü güçlendirirken aynı zamanda bölgedeki ekonomik kırılganlığı da açık biçimde ortaya koymaktadır.

Doğu Anadolu’nun demografik sorusu bu nedenle şudur: Bölge genç nüfusunu üretimde tutabilecek mi, yoksa bu nüfus büyükşehirlerin işgücü piyasasına doğru akmaya devam mı edecek?

Bölgenin ekonomik görünümü: Potansiyel büyük, kişi başı gelir düşük

2023 GSYH verilerine göre DAP Bölgesi’ndeki illerin tamamı kişi başı GSYH bakımından Türkiye ortalamasının altında kalmaktadır. Bölge içinde en yüksek kişi başı GSYH değerine sahip il 253.482 TL ile Tunceli’dir. Van ise 108.021 TL kişi başı GSYH ile hem bölgenin hem de Türkiye’nin en düşük kişi başı GSYH değerine sahip ilidir.

Bu veri iki açıdan önemlidir. Birincisi, bölge içinde homojen bir yapı yoktur; Tunceli gibi küçük nüfuslu ve hizmet ağırlıklı iller kişi başı göstergelerde öne çıkabilirken, Van gibi büyük nüfuslu merkezlerde gelir düzeyi oldukça düşük kalabilmektedir. İkincisi, nüfus büyüklüğü tek başına ekonomik merkez olmak için yeterli değildir. Van’ın bölgenin en kalabalık ili olmasına rağmen kişi başı gelirde en düşük noktada bulunması, bölgesel merkez fonksiyonunun üretim ve gelir yaratma kapasitesine yeterince dönüşmediğini göstermektedir.

Tarım ve hayvancılık: Bölgenin omurgası

Doğu Anadolu’nun üretim haritası tarım, hayvancılık, mera varlığı ve su kaynakları üzerinden şekillenmektedir. Bölgenin 3.428.509 hektarlık işlenen tarım alanı, Türkiye genelindeki işlenen tarım alanlarının yüzde 17’sini oluşturmaktadır. Bu oldukça yüksek bir potansiyeldir. Ancak coğrafi koşullar, iklim, küçük ve dağınık tarım arazileri verimliliği sınırlayan temel unsurlar olarak öne çıkmaktadır.

Tarım alanlarının yüzde 76’sını tarla bitkileri oluşturmaktadır. Tarla bitkileri içinde en geniş üretim alanı ise yem bitkilerine aittir. Bu durum bölgedeki hayvancılık ekonomisiyle doğrudan bağlantılıdır. Malatya ve Elâzığ meyvecilikte öne çıkarken, Malatya tek başına bölgenin toplam meyve bahçesi alanının yüzde 61’ini kapsamaktadır. Ayrıca Malatya, Türkiye’nin yaş kayısı üretiminin yarısından fazlasını karşılamakta; kuru kayısı üretiminin büyük bölümü uluslararası pazara gitmektedir.

Hayvancılıkta tablo daha da stratejiktir. DAP Bölgesi, Türkiye büyükbaş hayvan varlığının yüzde 21’ine, küçükbaş hayvan varlığının ise yüzde 26’sına sahiptir. Bölgedeki çayır ve mera alanları bölge yüzölçümünün yüzde 44,1’ini, Türkiye çayır-mera alan varlığının ise yüzde 53,4’ünü oluşturmaktadır. Bingöl, Erzurum, Hakkâri ve Van’da yüzölçümün yarısından fazlası çayır-mera alanlarından oluşmaktadır.

Bu veriler, Doğu Anadolu’nun Türkiye’nin hayvancılık üssü olabilecek kapasiteye sahip olduğunu gösteriyor. Ancak sorun hayvan varlığında değil, değer zincirindedir. Et, süt, yem, soğuk zincir, kesimhane, işleme-paketleme, markalaşma ve ihracat bağlantısı güçlenmediği sürece bölge ham üretici pozisyonunda kalmaktadır.

Sanayi açığı: Doğu Anadolu’nun en zayıf halkası

Bölgenin ekonomik yapısı incelendiğinde tarımın ağırlığı açık biçimde görülmektedir. 2023 itibarıyla Türkiye’de tarımın GSKD içindeki payı yüzde 6,9 iken DAP Bölgesi’nde bu oran yüzde 18,5’tir. Sanayinin payı ise bölgede yüzde 20,5 ile Türkiye ortalamasının belirgin biçimde altındadır. Hizmetler sektörünün payı ise yüzde 61’dir.

Bu tablo, bölgenin temel kalkınma açığını gösteriyor: Doğu Anadolu üretiyor, fakat ürettiğini yeterince işleyemiyor. Tarım ve hayvancılık güçlü; ancak tarıma dayalı sanayi, et-süt işleme, gıda ambalajlama, soğuk zincir, lojistik ve ihracat kapasitesi zayıf kaldığında üretim değeri bölgede yeterince kalmıyor.

İl bazında bakıldığında sanayi payı Malatya’da yüzde 33,9, Erzincan’da yüzde 32,0, Elâzığ’da yüzde 28,5, Sivas’ta yüzde 26,5 düzeyindedir. Buna karşılık Iğdır’da sanayinin payı yüzde 6,1, Hakkâri’de yüzde 8,8, Kars’ta yüzde 9,7, Ağrı’da yüzde 11,2 düzeyindedir. Bu fark, bölge içinde de ciddi bir sanayi kapasitesi ayrışması olduğunu göstermektedir.

İhracat: Sınır kapıları var, ticari derinlik sınırlı

Doğu Anadolu’nun en önemli avantajlarından biri sınır coğrafyasıdır. Bölge; Gürcistan, Ermenistan, Nahçıvan, İran ve Irak ile kara sınırlarına sahiptir. Türkgözü ve Aktaş Ardahan’da, Dilucu Iğdır’da, Gürbulak Ağrı’da, Kapıköy Van’da, Derecik, Esendere ve Üzümlü ise Hakkâri’de yer almaktadır. Ayrıca Kapıköy demiryolu kapısı İran’a, Kars Tren Garı ise Gürcistan’a açılan hat olarak faaldir.

Buna rağmen resmi veriler, bu coğrafi avantajın dış ticaret hacmine yeterince yansımadığını ortaya koymaktadır. 2023 ihracat verilerine göre Doğu Anadolu Bölgesi’nin Türkiye ihracatındaki payı yalnızca yüzde 0,5’tir. Kişi başına düşen ihracat değeri bölgede ortalama 185 ABD dolarıdır; Türkiye ortalaması ise 2.719 ABD dolarıdır. Bölge ihracatında Malatya işlenmiş sebze ve meyve ihracatıyla ilk sırada yer almakta, Elâzığ ise demir dışı metal cevherleri ve demir-çelik ana sanayi ürünleriyle onu izlemektedir.

Bu tablo çok açık bir mesaj veriyor: Doğu Anadolu’nun sınır kapısı var; fakat sınır ekonomisi yeterince derinleşmemiş durumda. Kapıların, lojistik merkezlere, antrepolara, işleme tesislerine, ihracatçı KOBİ ağlarına ve bölgesel ticaret stratejilerine bağlanması gerekiyor.

İl bazında stratejik tablo

Aşağıdaki tablo, bölgedeki illerin 2023 sektörel yapılarını ve kalkınma açısından öne çıkan konumlarını özetlemektedir. Sektörel oranlar TÜİK kaynaklı DAP Eylem Planı tablosuna dayanmaktadır.

Bölgesel merkezler ve dönüşüm illeri

Resmi bölgesel gelişme yaklaşımı, Doğu Anadolu’daki illeri aynı kategoride değerlendirmiyor. BGUS tipolojisine göre Erzurum, Malatya ve Van “bölgesel merkez” olarak konumlanıyor. Elâzığ ve Sivas “potansiyel rekabetçi iller”, Erzincan ve Tunceli “gelişen yerel ekonomi illeri”, Ağrı, Ardahan, Bingöl, Bitlis, Hakkâri, Iğdır, Kars ve Muş ise “öncelikli dönüşüm illeri” olarak değerlendiriliyor.

Bu ayrım önemlidir; çünkü Doğu Anadolu için tek tip kalkınma reçetesi gerçekçi değildir. Erzurum, Malatya ve Van’da bölgesel merkez fonksiyonu güçlendirilmelidir. Elâzığ ve Sivas’ta üretim yapısının teknoloji odaklı dönüşümü hızlandırılmalıdır. Erzincan ve Tunceli’de yerel potansiyellere dayalı ekonomik canlılık desteklenmelidir. Öncelikli dönüşüm illerinde ise kırsal ekonomi, ulaşım bağlantıları, sınır ötesi iş birlikleri, turizm, yer altı kaynakları ve yaşam kalitesi aynı anda ele alınmalıdır.

İllerin öne çıkan kalkınma başlıkları

Ağrı, düşük sanayi payına rağmen Gürbulak Sınır Kapısı, deri işleme, yün iplik, hayvancılık ve Ağrı Ovası sulama yatırımlarıyla dönüşüm potansiyeli taşıyor. Ağrı’nın temel ihtiyacı, sınır avantajını üretim ve lojistik kapasiteyle birleştirmek.

Ardahan, yüksek tarım payı ve mera varlığıyla et-süt ekonomisinin doğal merkezlerinden biri. Aktaş ve Türkgözü kapıları, Ardahan’ı sınır ticareti açısından da önemli hale getiriyor. Ancak sanayi payının düşük olması, ilde işleme ve markalaşma yatırımlarını zorunlu kılıyor.

Bingöl, süt hayvancılığı, bal, kaba yem üretimi ve tarım makineleriyle kırsal üretim zincirinin geliştirilebileceği illerden biri. Resmi planlarda Bingöl’de süt hayvancılığı, süt üretimi, kaba yem ve tarım makineleri özel olarak önceliklendirilmektedir.

Bitlis, hayvancılık, arıcılık, doğal ürünler, Van Gölü havzası ve madencilik potansiyeliyle çok boyutlu bir yapıya sahip. Ponza, perlit ve mermer potansiyelinin işlenerek sanayiye kazandırılması Bitlis için önemli bir kalkınma başlığıdır.

Elâzığ, Doğu Anadolu içinde sanayi kapasitesi en güçlü illerden biridir. Potansiyel rekabetçi il olarak değerlendirilen Elâzığ’da yüksek karbonlu ferrokrom ve suni mermer üretimi öne çıkan alanlar arasında yer almaktadır. İhracatta da Malatya’nın ardından bölgenin dikkat çeken illerinden biridir.

Erzincan, sanayi payı yüksek, tarım ve madencilik potansiyeli bulunan bir gelişen yerel ekonomi ilidir. Resmi planlarda Erzincan için madencilikte verimlilik, katma değer artışı ve ulaşım bağlantılarının güçlendirilmesi öncelikli alanlar olarak tanımlanmaktadır.

Erzurum, bölgenin tarihi ve kurumsal merkezlerinden biridir. Eğitim, sağlık, hizmetler, kış turizmi, hayvancılık, ulaşım ve lojistik kapasitesiyle yalnızca kendi il ekonomisini değil, çevre illeri de etkileyen bir merkez fonksiyonu üstlenmektedir.

Hakkâri, hizmetler sektörünün yüzde 82,7’ye ulaşan payıyla bölge içinde farklılaşmaktadır. Bu durum hem kamu/hizmet ağırlıklı ekonomik yapıyı hem de sanayi ve tarımsal üretimdeki sınırlılığı göstermektedir. Hakkâri için sınır kapıları, ulaşım güvenliği, çinko-kurşun potansiyeli ve yöresel ürünlerin markalaşması kritik başlıklardır.

Iğdır, tarım ve sınır ticareti açısından stratejik bir ildir. Dilucu Sınır Kapısı, Zengezur Koridoru ihtimali, meyve-sebze üretimi, koyun yünü işleme ve antrepo yatırımları Iğdır’ın gelecek başlıkları arasında yer almaktadır.

Kars, et-süt ürünleri, peynir, hayvancılık, turizm, Kars Tren Garı ve kültürel marka değeriyle öne çıkmaktadır. Kars ve Ardahan için et ve süt ürünleri işleme faaliyetleri resmi planlarda öncelikli alanlar arasında sayılmaktadır.

Malatya, bölgenin sanayi ve ihracat açısından en güçlü illerinden biridir. Kayısı üretimi ve işlenmiş sebze-meyve ihracatıyla öne çıkan Malatya, aynı zamanda 6 Şubat depremleri sonrası “afet sonrası ihya” boyutunda ele alınması gereken özel bir il konumundadır.

Muş, tarım ve hayvancılık ağırlıklı yapısıyla dikkat çekmektedir. Ancak sanayi payının sınırlı olması ve göç baskısı, Muş’un kalkınma gündemini sulama, yem bitkileri, hayvancılık altyapısı ve kırsal istihdam üzerinden şekillendirmektedir.

Sivas, coğrafi olarak İç Anadolu bağlantısı güçlü olmasına rağmen DAP kapsamına alınmış stratejik bir ildir. Potansiyel rekabetçi il olarak değerlendirilen Sivas’ta savunma sanayi ve optik ürünler öncelikli sektörler arasında yer almakta; Ankara, Konya ve Kayseri ile fonksiyonel ilişkilerin güçlendirilmesi hedeflenmektedir.

Tunceli, küçük nüfusuna rağmen kişi başı GSYH açısından bölge içinde ilk sırada yer almaktadır. Hizmet ağırlıklı yapısı, doğal kaynakları ve turizm potansiyeliyle öne çıkan Tunceli için temel mesele koruma-kullanma dengesidir.

Van, bölgenin en büyük nüfuslu ili ve en güçlü bölgesel merkezlerinden biridir. Ancak kişi başı GSYH’de bölgenin ve Türkiye’nin en düşük değerine sahip olması, Van’ın merkez rolünün ekonomik refaha yeterince dönüşmediğini göstermektedir. Kapıköy Sınır Kapısı, Van Gölü, tekstil, hizmetler, eğitim, sağlık, ticaret ve göç hareketliliği Van’ın analizinde birlikte ele alınmalıdır.

2024-2028 yol haritası: Bölgenin geleceği nerede şekillenecek?

Doğu Anadolu’nun geleceği, üç ana dönüşüm alanında şekillenecek: hayvancılık altyapısı, bitkisel üretimde katma değer artışı ve etkin su-havza yönetimi. 2024-2028 DAP Eylem Planı’nın vizyonu, iklim değişikliğine duyarlı, hayvancılık ve gelişmiş sulama altyapısıyla sürdürülebilir tarımın yapıldığı, değer zincirine entegre bir bölge oluşturmak üzerine kurulmuştur.

Eylem Planı kapsamında 2024-2028 döneminde toplam 151 proje için 530,9 milyar TL gösterge niteliğinde yatırım ödeneği öngörülmektedir. Bu toplamın 2026 yılı dilimi 116,7 milyar TL seviyesindedir. Plan içinde hayvancılık altyapısında dönüşüm, bitkisel üretimde katma değer artışı ve etkin su-havza yönetimi için toplam 67 projeye 48,6 milyar TL ayrılması; büyük ölçekli altyapı yatırımlarında ise 52 projeye 437,4 milyar TL kaynak öngörülmesi dikkat çekmektedir.

Hayvancılık programında büyükbaş hayvan sayısının 3.485.245’ten 2028’de 3.833.000’e, küçükbaş hayvan sayısının ise 13.679.832’den 15.321.000’e çıkarılması hedeflenmektedir. Ayrıca buzağı kayıplarının azaltılması, mera ıslahı ve hayvancılık altyapısının güçlendirilmesi planın merkezinde yer almaktadır.

Bitkisel üretimde ise tarım GSYH payının yüzde 10’dan yüzde 13’e, bitkisel üretim değerinin yüzde 5’ten yüzde 8’e çıkarılması; işlenen tarım alanı içindeki yem bitkisi alanının yüzde 33’ten yüzde 40’a yükseltilmesi hedeflenmektedir. Arazi toplulaştırmasında da 884.842 hektardan 1.112.842 hektara ulaşılması öngörülmektedir.

Su ve havza yönetimi, bu dönüşümün en kritik başlığıdır. Resmi planda, bölgenin tarım ve hayvancılık potansiyelini hayata geçirebilmenin en önemli unsurlarından birinin sulama altyapısının geliştirilmesi olduğu belirtilmektedir. Kuraklık, iklim değişikliği ve aşırı su tüketimi dikkate alındığında, modern sulama sistemleri yalnızca üretim artışı için değil, bölgenin iklim dayanıklılığı için de stratejik önemdedir.

Özetle: Doğu Anadolu’nun meselesi potansiyel değil, dönüşüm meselesidir

Resmi veriler Doğu Anadolu için güçlü ama çelişkili bir tablo ortaya koyuyor. Bölge; Türkiye’nin en geniş coğrafi kalkınma alanlarından biri, hayvancılıkta ülkenin en güçlü havzalarından biri, genç nüfus oranı yüksek, tarım ve mera varlığı güçlü, sınır kapılarıyla dış ticaret potansiyeli taşıyan bir bölge.

Ancak aynı bölge; nüfus payı azalan, genç nüfusunu istihdamda yeterince tutamayan, kişi başı gelirde Türkiye ortalamasının gerisinde kalan, sanayi ve ihracat kapasitesi sınırlı, göç veren ve üretimini yeterince katma değere dönüştüremeyen bir yapıya sahip.

Bu nedenle Doğu Anadolu için yeni dönemin ana cümlesi şu olmalıdır: Bölgenin sorunu üretim potansiyeli eksikliği değil, üretimin değer zincirine bağlanamamasıdır.

Bölgeyi geleceğe taşıyacak politika; yalnızca tarımı desteklemek değil, tarımı sanayiye bağlamak; yalnızca hayvan varlığını artırmak değil, et-süt işleme kapasitesini büyütmek; yalnızca sınır kapısı açmak değil, sınır ticaretini lojistik, antrepo, işleme ve ihracat ağına dönüştürmek; yalnızca genç nüfusu tespit etmek değil, gençleri bölgede tutacak nitelikli istihdam alanları oluşturmaktır.

Doğu Anadolu’nun 2020 sonrası kalkınma fotoğrafı, bir “geri kalmışlık” hikâyesinden çok daha fazlasıdır. Bu fotoğraf, doğru yatırımlarla Türkiye’nin tarım, hayvancılık, gıda, lojistik, sınır ticareti, turizm ve yerel sanayi alanlarında yeni bir bölgesel üretim üssü oluşturabileceğini göstermektedir. Fakat bunun için veriye dayalı, il bazında farklılaştırılmış, şeffaf biçimde izlenen ve üretimden ihracata kadar tüm zinciri kapsayan bir kalkınma yaklaşımına ihtiyaç vardır.

Editör notu / kaynak şeffaflığı:
Bu analizde 2023 gerçekleşme verileri ile 2024-2028 DAP Eylem Planı hedefleri birlikte değerlendirilmiştir. 2026 yılına ilişkin bölümler, tamamlanmış yıl sonu verisi olarak değil, resmi plan ve yatırım dönemi çerçevesinde okunmalıdır. Kaynak omurgası; TÜİK verilerine dayalı DAP Eylem Planı, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı / DAP Bölge Kalkınma İdaresi ve 2024-2028 Bölgesel Gelişme Ulusal Stratejisi çerçevesidir.

Dipnot: Veriler Yapay Zeka modelleri ile üretilmiştir. Veri ve bilgi doğruluğu ilgili kurumlardan teyit edilmelidir.

Kaynakça / Resmî Veri Kaynakları

1. T.C. Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı — DAP Bölge Kalkınma İdaresi Başkanlığı, “Doğu Anadolu Projesi Eylem Planı 2024-2028”
   Analizdeki bölge kapsamı, DAP illeri, nüfus-demografi, bölge ekonomisi, GSKD sektörel dağılımı, tarım-hayvancılık göstergeleri, göç eğilimleri, ihracat değerlendirmesi, 2024-2028 yatırım hedefleri ve bütçe çerçevesi için ana kaynak olarak kullanıldı.
2. DAP Bölge Kalkınma İdaresi Başkanlığı resmî sitesi
   DAP Bölgesi’nin kapsamı, kurumun kuruluş amacı ve DAP kapsamındaki illerin doğrulanması için kullanıldı. DAP resmî sayfasında 14 il olan kapsamın 2016’da Sivas’ın eklenmesiyle 15 ile çıktığı belirtiliyor.
3. TÜİK — Nüfus İstatistikleri Portalı
   ADNKS, nüfus büyüklüğü, yaş grupları, nüfus artış hızı, nüfus yoğunluğu, ülke içi göç, iller arası göç ve uluslararası göç başlıkları için resmî veri kaynağıdır. Kaynağa bak.
4. TÜİK — Bölgesel İstatistikler
   Türkiye, bölge, alt bölge, il ve ilçe düzeyinde 1995’ten günümüze kadar bölgesel verilerin sorgulanabildiği resmî TÜİK veri kaynağıdır. İl bazlı karşılaştırmalar ve zaman serisi kontrolleri için kullanılabilir.
5. TÜİK — Veri Portalı
   Genel istatistik veri sorgulamaları, ekonomik göstergeler, nüfus, üretim, dış ticaret, tarım ve bölgesel verilerin kontrolü için ana TÜİK veri erişim kapısıdır.
6. TÜİK — İl Göstergeleri
   İl bazında nüfus, ekonomi, eğitim, sağlık, tarım, sanayi ve sosyal göstergelerin karşılaştırmalı kontrolü için kullanılabilecek resmî TÜİK aracıdır.
7. T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı — İstatistik Bültenleri
   Bitkisel üretim, hayvan varlığı, su ürünleri, organik tarım, kırsal kalkınma yatırımları, tarımsal destekler, su kaynakları ve tarımsal sulama istatistikleri için kullanılması gereken resmî kaynaktır.
8. Devlet Su İşleri Genel Müdürlüğü — DSİ
   Sulama altyapısı, su kaynakları, barajlar, tarımsal sulama ve su yönetimi başlıklarının resmî kurumsal kaynağıdır.
9. T.C. Ticaret Bakanlığı — Dış Ticaret İstatistikleri
   İhracat, ithalat, dış ticaret, gümrük bölgeleri ve sınır ticareti değerlendirmeleri için resmî kaynak olarak kullanılmalıdır. Ticaret Bakanlığı sitesinde “Dış Ticaret İstatistikleri”, “Bakanlık İstatistikleri” ve “İstatistiki Veri Kaynakları” başlıkları yer alıyor.
10. Türkiye İş Kurumu — İŞKUR İstatistikleri
    Aylık istatistik bültenleri, istatistik yıllıkları ve işgücü piyasası raporları için resmî istihdam veri kaynağıdır.
11. Sosyal Güvenlik Kurumu — SGK İstatistikleri
    Sigortalı çalışan sayıları, işyeri sayıları, sosyal güvenlik kapsamı, SGK veri uygulaması, istatistik yıllıkları ve aylık istatistik bültenleri için resmî kaynaktır.
12. T.C. Cumhurbaşkanlığı Strateji ve Bütçe Başkanlığı — On İkinci Kalkınma Planı
    2024-2028 dönemi kamu politikası, bölgesel kalkınma yaklaşımı, sürdürülebilir ve kapsayıcı büyüme çerçevesi için üst politika belgesi olarak kullanıldı.
13. Kalkınma Kütüphanesi — Kalkınma Ajansları ve Bölge Planları
    Bölge planları, il raporları, yatırım rehberleri, sektör raporları ve istatistik-gösterge belgelerine erişim için resmî kalkınma dokümanları arşividir. Özellikle TRB1, TRB2, TRA1, TRA2 ve TR72 gibi DAP illerini kapsayan düzey-2 bölge planları için başvurulabilir.